ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ - ਕਾਵਿ-ਨਾਟਕ - ਚੱਕ੍ਰਵਯੂਹ ਤੇ ਪਿਰਾਮਿਡ

ਕਿਤਾਬ: ਚੱਕ੍ਰਵਯੂਹ ਤੇ ਪਿਰਾਮਿਡ (ਕਾਵਿ-ਨਾਟਕ)

ਲੇਖਕ: ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ – ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁਕਸ਼ਾਪ, ਦਿੱਲੀ

ਮੁੱਲ: 240 ਰੁਪਏ

ਰਿਵੀਊਕਾਰ – ਡਾ. ਨਿਰਮਲ ਜੌੜਾ

ਪੰਨੇ: 192

******

‘ਚੱਕ੍ਰਵਯੂਹ ਤੇ ਪਿਰਾਮਿਡ’: ਇਕ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗ

“ਚੱਕ੍ਰਵਯੂਹ ਤੇ ਪਿਰਾਮਿਡ” ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ ਦਾ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਕਾਵਿ-ਨਾਟਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਰੰਗਮੰਚੀ ਰੰਗ ਤਮਾਸ਼ੇ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਟਕ ਦੇ ਦਸ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਦਸ ਲਘੂ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਸਾਂਝੇ ਥੀਮ ਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹੋਂਦ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਥੀਮ ਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਸਿਰਜਦੇ ਹਨ। ਉਂਝ ਸਮੁੱਚੇ ਨਾਟਕ ਦੇ “ਚੱਕ੍ਰਵਯੂਹ” ਅਤੇ “ਪਿਰਾਮਿਡ”, ਦੋ ਪ੍ਰਤੀਕ ਉਸਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।

ਵੱਖ ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪਾਤਰ ‘ਇੱਕ’, ‘ਦੋ’, ‘ਤਿੰਨ’….’ਮੁੰਡਾ’, ‘ਕੁੜੀ’, ‘ਮਰਦ’, ਔਰਤ’, ‘ਕਲਾਕਾਰ’, ‘ਕਲਾਕਾਰ-2’ ਆਦਿ…..ਨਾਟਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦੇ ਹਨ – ਕਾਵਿਕ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਸਿਰਜਦੇ ਹਨ, ਥੀਮ ਗੀਤ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਵਲੋਂ ਸਿਰਜੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਥੀਮ ਗੀਤ ਨਾਟ-ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਐ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚੇਤੰਨ ਸ਼ੁਆਓ,

ਐ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਵਗਦੀ ਹਵਾਓ!

ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦਰ ‘ਚ ਸੁੱਤਾ ਹੈ ਮਾਨਵ, ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਬਾਹੀ ਦਿਖਾਓ!

ਇਹ ‘ਰੰਗਮੰਚੀ ਰੰਗ ਤਮਾਸ਼ਾ’ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੋਂਦ, ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਿਹੋਂਦ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦਾ ਰਲ਼ੇਵਾਂ, ਆਲਮੀ ਤਪਸ਼, ਵਿਸ਼ਵੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੇ ਹੱਕ਼ ਅਤੇ ਫ਼ਰਜ਼ ……ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਕਰਾਫਟ ਦੇ ਪੱਖੋਂ “ਚੱਕ੍ਰਵਯੂਹ ਤੇ ਪਿਰਾਮਿਡ” ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ ਦਾ ਇਕ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ, ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਇਸ ਨਾਟਕ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਹਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਕੰਪਿਊਟਰੀ ਯੁਗਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਲੈਕਟਰੌਨਿਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਥੀਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੇ ਨਾਟ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਲਈ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਢੰਗਾਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟ-ਜਗਤ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਕਾਵਿ-ਨਾਟਕ ਨਵੀਂ ਚਰਚਾ ਲੈ ਕੇ ਆਏਗਾ।

ਸੁਖਿੰਦਰ - ਵਾਰਤਕ/ਸਮੀਖਿਆ ਸੰਗ੍ਰਹਿ - ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ

ਕਿਤਾਬ : ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ (ਵਾਰਤਕ/ਸਮੀਖਿਆ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ)

ਲੇਖਕ: ਸੁਖਿੰਦਰ

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ: ਵਿਸ਼ਵਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ, ਇੰਡੀਆ

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਰ੍ਹਾ: 2010

ਕੀਮਤ: 350 ਰੁਪਏ/25 ਡਾਲਰ

ਰਿਵੀਊਕਾਰ : ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਪਾਂਧੀ

*****

ਸਮੀਖਿਆ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਪੁਸਤਕ - ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ

------

ਕਵੀ ਤੇ ਲੇਖਕ ਸੁਖਿੰਦਰ ਦੀ ਪੁਸਤਕ “ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ” ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੀ ਵੱਡ-ਅਕਾਰੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ 57 ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਮਪਰਤ ਸੁਖਿੰਦਰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਦੋ ਦਰਜਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 10 ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ, 3 ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ, ਇੱਕ ਨਾਵਲ, ਇੱਕ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ, ਇੱਕ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਪੋਇਟਰੀ ਦੀ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਿਆਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ “ਸੰਵਾਦ” ਛਾਪਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਦੋ ਸੌ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਲੇਖਕ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਉਸਨੇ 57 ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਦਿੱਖ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਭਾਵਪੂਰਤ ਟਾਈਟਲ ਵਾਲੀ, ਪੰਜ ਸੌ ਸਫਿਆਂ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਗ੍ਰੰਥ ਲਗਦਾ ਹੈ।

-----

ਸਮੀਖਿਆ ਜਾਂ ਪੜਚੋਲ ਦਾ ਕਾਰਜ ਔਖਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਕੇਵੇਂ ਭਰਿਆ ਵੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਪੁਣਛਾਣ ਕਰਨੀ, ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਸਹੀ, ਢੁਕਵੀਂ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਨਿਰਨਾਇਕ ਫੈਸਲਾ ਦੇਣਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ, ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਰਜ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਲਿਆਕਤ ਦਾ, ਡੂੰਘੀ ਖੋਜ, ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਲਗਨ ਦਾ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਜੇਰੇ ਤੇ ਬੁਲੰਦ ਹੌਸਲੇ ਦਾ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਸਮੀਖਿਆਕਾਰ ਦੀ “ਦੇ ਲੰਮੀ ਨਦਰਿ ਨਿਹਾਲੀਐ” ਵਾਲੀ ਸੂਖ਼ਮ ਤੇ ਪੈਨੀ ਬਿਰਤੀ ਦੇ ਤਰਾਜ਼ੂ ‘ਤੇ ਖ਼ੂਬੀਆਂ ਤੇ ਖ਼ਾਮੀਆਂ ਬਰਾਬਰ ਤੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਔਗਣਾਂ ਦੀ ਢੁਕਵੀਂ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਡਾਕਟਰੀ ਪੇਸ਼ੇ ਵਿਚ ਸਰਜਰੀ ਵਾਲੇ, ਤਿੱਖੀ ਧਾਰ ਵਾਲੇ ਔਜਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਲ਼ਝੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕੰਘੀ ਪੱਟੀ ਕਰਨ, ਲਿਟਾਂ ਨੂੰ ਸੁਆਰਨ ਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਰੇ ਜਾਂ ਬੇਸੁਰੇ, ਤਾਲੇ ਜਾਂ ਬੇਤਾਲੇ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਸਮੀਖਿਆਕਾਰ ਦੀ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਤੇ ਬਹੁ-ਦਿਸ਼ਾਵੀਂ ਜ਼ੁੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਓਕੜੂ ਹੋਣ, ਉਲਾਰ ਹੋਣ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਡਿਆਉਣ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਸਚੇ ਸਮੀਖਿਆਕਾਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਉਸ ਸੱਚ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਖਿਐ “ਓਥੈ ਸਚੋ ਹੀ ਸੱਚ ਨਿਬੜੈ, ਚੁਣ ਵਖ ਕਢੇ ਜਜਮਾਲਿਆ”।

-----

ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ 35 ਕਵੀ, 6 ਨਾਵਲਕਾਰ, 8 ਕਹਾਣੀਕਾਰ, 6 ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ, ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਤੇ ਇੱਕ ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਕਈ ਵੰਨਗੀਆਂ ਹਨ: ਇੱਕ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਪਿੰਗਲ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ, ਤੋਲ ਤੁਕਾਂਤ ਤੇ ਬਹਿਰ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੀਤਕਾਰ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਵੀ ਹਨ। ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਪਿੰਗਲ ਦੀ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਨੂੰ ‘ਪੈਰ ਦੀ ਨਵਾਬੀ ਜੁੱਤੀ’ ਆਖਦੇ, ਹਰ ਨਿਯਮ ਤੇ ਬੰਦਸ਼ ਨੂੰ ਮੁੱਢੋਂ ਨਕਾਰਦੇ, ਅਜ਼ਾਦ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ-ਖੇਡਾਂ ਵਾਲੀ ‘ਖੁੱਲ੍ਹੀ’ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿਤਮ ਹੈ ਕਿ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਕਿਸੇ ਤਾਲ ਵਿਚ ਜਾਂ ਲੈਅ ਵਿਚ ਗਾਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੌਲਕ ਤੇ ਮਨੋ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਾਂਗ ਮੂੰਹ ‘ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦੀ; ਫਿਰ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ‘ਕਵਿਤਾ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਖ਼ੁਦ ਅਜਿਹੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਰਸੀਆ ਹੈ।

-----

ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਵੀ, ਕੇਵਲ ਕਵੀ ਨਹੀਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਹ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ ਵੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵਿਧਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰਯੋਗ ਥਾਂ ਹੈ ਤੇ ਕਦਰਦਾਨ ਪਾਠਕ ਹਨ। ਸੁਖਿੰਦਰ ਨੇ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕੋ ਕਿਤਾਬ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਵਿਧਾ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਕਨੇਡਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਾਟਕਕਾਰ ਹਨ। ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਰਮਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਸੰਦੇਸ਼ੀ’ ਹਸਤੀਆਂ ਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਮਹਿਬੂਬ ਲੇਖਕ ਸੁਖਿੰਦਰ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਲਈ ਮੋਹ ਭਰੀਆਂ ਹਾਰਦਿਕ ਸ਼ੁੱਭ-ਇਛਾਵਾਂ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 31 ਹੈ।

-----

ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਨਾਲ਼ ਵੱਖ ਵੱਖ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇਖਣ, ਜਾਨਣ ਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਜਗਿਆਸਾ ਦੇ ਕਈ ਬੰਦ ਦੁਆਰ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਭਾਵੇਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪਈਆਂ ਹੋਣ, ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਉਹ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਪਈਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਨ੍ਹਾ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੋੜੀਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਥਹੁ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੁਘੜ, ਸੁਜਾਨ ਤੇ ਸੁਹਿਰਦ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਜਾਤੀ ਤਜਰਬੇ ਵਿਚੋਂ ਸਿਆਣੀ ਰਾਇ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਉਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਜਗਿਆਸਾ ਤੀਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸੁਖਿੰਦਰ ਨੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਾਸੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਰਚੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਜਾਨਣ, ਮਾਨਣ ਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਫਾਰਸ਼ੀ ਹੋਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਕਨੇਡਾ ਵਿਚ ਰਚੇ ਜਾ ਰਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਮੋਕਲਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਚਰ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਨਿਖਾਰ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਵੇਗਾ।

-----

ਕਨੇਡਾ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਰਾਬਤਾ ਕਰਨ, ਉੱਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ, ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਰਾਇ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਆਪਣੀ ਰਾਇ ਨੂੰ ਢੁਕਦੇ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਅੱਖਰ ਦੇਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਬੇਹੱਦ ਔਖਾ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੇ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਰਚਨਾਕਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡੇ ਵਾਂਗ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਸਿਫ਼ਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈਆਂ ਦੀ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੀ ਸੋਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਸਮਝਦੇ ਅਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਹੋਣ ਦਾ ਭਰਮ ਪਾਲਦੇ ਹਨ; ਅਜਿਹੇ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਰਖ ਨਿਰਖ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਪਰਵਾਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਜਿਹੇ ਲੇਖਕ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਕਿੰਤੂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਦੇ ਆਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜੇ ਕਿਧਰੇ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਵਾਪਰ ਜਾਏ ਤਾਂ ਸਮੀਖਿਆਕਾਰ ਉੱਤੇ ਇਕ ਪਾਸੜ ਹੋਣ ਦਾ ਜਾਂ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ ਨਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਮਿਹਣਾ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਨਿਧੜਕ, ਸਿਰੜੀ ਤੇ ਅਣਥੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਹਸਤੀ ਨੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਤਰੁਟੀਆਂ ਵੱਲ ਵੀ ਉਂਗਲ ਉਠਾਈ ਹੈ, ਨਰੋਈ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਇ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉੱਤਮ ਤੇ ਮਿਆਰੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਾਹਸ ਤੇ ਵੱਡਾ ਜੇਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।

----

ਸੁਖਿੰਦਰ ਨੇ ਹਰ ਲੇਖਕ ਦੀ ਹਰ ਰਚਨਾ ਦੀ ਧੁਰ ਆਤਮਾ ਤੱਕ ਰਸਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤੱਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਫਰੋਲਣ, ਹਰ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਗੱਲ ਜਾਂ ਭਾਵ ਨੂੰ ਖੁਰੋਚਣ ਅਤੇ ਨਿੱਗਰ ਤੇ ਭਾਵਪੂਰਤ ਬਿਆਨਣ ਦੀ ਸੁਖਿੰਦਰ ਦੀ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਅਤੇ ਲਿਆਕਤ ‘ਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਭਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੌਲਕ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਓਨਾ ਸੁਆਦ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਸੁਖਿੰਦਰ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿਚ ਲੋਹੜਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਦ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਉਸਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਐਵੇਂ ਡੰਗਟਪਾਊ ਨਹੀਂ; ਸਗੋਂ ਬੁੱਕਾਂ ਦੇ ਬੁੱਕ ਹਨ, ਪਹਿਰਿਆਂ ਦੇ ਪਹਿਰੇ ਤੇ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਫ਼ੇ ਭਰੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਜਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਉਸ ਕੋਲ ਨਾ ਕਿਸੇ ਭਾਵ ਦੀ ਤੋਟ ਹੈ, ਨਾ ਬੋਲੀ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਦਾ ਤੇ ਲਿਹਾਜ ਕਰਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਦਰਦਾਨ, ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਤਕ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਵਕਤਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਉਸ ਫ਼ਕੀਰ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਖਣਾ ਹੈ:

ਕਬੀਰਾ ਖੜ੍ਹਾ ਬਜ਼ਾਰ ਮੇ ਮਾਂਗੇ ਸਭ ਕੀ ਖ਼ੈਰ। ਨਾ ਕਾਹੂੰ ਸੇ ਦੋਸਤੀ ਨਾ ਕਾਹੂੰ ਸੇ ਵੈਰ।

-----

ਸਭ ਦੀ ਖ਼ੈਰ ਸੁਖ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਸੁਚੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਗੱਫੇ ਵੰਡਣ ਵਾਲੇ ਕਵੀ ਸੁਖਿੰਦਰ ਦੀਆਂ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕੁਝ ਟੂਕਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨੀ ਸੁਣੋ: ਅਮਰਜੀਤ ਸਾਥੀ ਦੇ ‘ਹਾਇਕੂ’ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਇਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸਾਡੀ ਤੀਸਰੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਕੁਚਤ ਕਵਿਤਾ ਮੰਨਿਆਂ ਗਿਆ ਹੈ। ਠੋਸ ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਵਿਚ ਆਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਹੇ ਨਾਲੋਂ ਅਣਕਿਹਾ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” “ਇਕਬਾਲ ਖਾਨ ਲੋਕ-ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਹਿਤ ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਰਚਿਤ ਸ਼ਬਦ ‘ਆਤੰਕਵਾਦ’ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ।” “ਸੁਖਮਿੰਦਰ ਰਾਮਪੁਰੀ ਅਜਿਹੇ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋਆਂ ਦੀ ਢਾਣੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਜੋ ਗਜ਼ਲ ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਤੱਕੜੀ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਭਾਰ ਤੋਲਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” “ਸਾਧੂ ਬਿਨੰਗ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।” “ਸੁਰਿੰਦਰ ਗੀਤ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਉਦੇਸ਼ ਔਰਤ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।” “ਡਾਕਟਰ ਸੁਖਪਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਛੇੜਦਾ ਹੈ।” “ਸੁਰਜੀਤ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਹੈ। ਧੁਖਦੇ ਮਨਾ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਧੂੰਆਂ ਹੈ। ਪਲ ਪਲ ਮਰ ਰਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਸੁਨਾਣ ਦਾ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਦਾਜ਼ ਹੈ।” “ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਖਹਿਰਾ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਵਲ ਵਲੇਵੇਂ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਸਮਾਜਿਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਚਾਹੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਮਸਲਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਬੜੇ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।” “ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਨੀਰ ਭਾਸ਼ਾ, ਧਰਮ, ਜ਼ਾਤ-ਪਾਤ, ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਵੰਡੀਆਂ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨਫਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫਿਟਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੁਰੇ ਫਿਰਦੇ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਰਗਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਖ਼ੂਨ ਵਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਰਮਿਆਨ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਕਿਉਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹੋ?” “ਗੁਰਦਿਆਲ ਕੰਵਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਕਰਮ ਭੂਮੀ ਹੈ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।” “ਗੁਰਚਰਨ ਰਾਮਪੁਰੀ ਅਜੋਕੇ ਇਤਹਾਸ ਨੂੰ ਮਿਥਹਾਸ ਦੀਆਂ ਐਨਕਾਂ ਲਗਾ ਕੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ।” “ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਭੰਡਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਟੁੱਟ ਰਹੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਘਰ ਦੇ ਗੁਆਚ ਰਹੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਕਾਨ ਉਦੋਂ ਘਰ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਥਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।” “ਸਤਿਯੰਮ ਸ਼ਿਵਮ ਸੁੰਦਰਮ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਧੰਜਲ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਹਾਮੀ, ਸੁਚੇਤ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰ ਹੈ।” “ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੁਲੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ।” “ਮੇਜਰ ਸਿੰਘ ਨਾਗਰਾ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖਵਾਦੀ ਸ਼ਾਇਰ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮਾਂ, ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ, ਰੰਗਾਂ, ਨਸਲਾਂ ਜਾਂ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।” “ਰਾਵਿੰਦਰ ਰਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸ਼ਾਇਰ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਹਰ ਨਾਮਵਰ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੇ ਹਨ।” ਸੁਖਿੰਦਰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਆਪ ਕਰਦਾ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਗਲੋਬਲੀਕਰਨ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਹਨੇਰੀ ਅੱਗੇ ਕੱਖਾਂ ਕਾਨਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉੱਡੇ ਫਿਰਦੇ ਸਾਡੇ ਇਹ ਮੁਖੌਟਾਧਾਰੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਰਹਿਨੁਮਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ” ਆਦਿ।

-----

ਅਜਿਹੀਆਂ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ, ਭਾਵਪੂਰਤ ਤੇ ਰੌਚਕ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨਾਵਲ ਲੇਖਕਾਂ ਬਾਰੇ, ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ, ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕਾਂ ਬਾਰੇ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਦਰਜ 57 ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ 57 ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ; ਜੋ ਸਾਡੇ ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਹੀ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਕਸ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਤੇ ਪਾਠਕ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਡੂੰਘੇ ਉੱਤਰਦੇ ਹਨ। ਸੁਖਿੰਦਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਵਿਸਿ਼ਆਂ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਸੁਆਦਲਾ ਰੰਗ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਸੁਖਿੰਦਰ ਦੀ ਵਾਰਤਿਕ ਵਿਚ ਕੱਚੇ ਦੁੱਧ ਵਰਗੀ ਤਾਜ਼ਗੀ, ਤ੍ਰੇਲ ਦੀ ਡਲ੍ਹਕ ਵਰਗੀ ਆਭਾ ਅਤੇ ਸੂਹੀ ਸਵੇਰ ਵਰਗਾ ਨਿਖਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ ਰੜਕ ਹੈ, ਮੜਕ ਹੈ, ਤਿੱਖਾ ਵੇਗ ਤੇ ਰਵਾਨਗੀ ਹੈ; ਸੰਗੀਤਕ ਲੈਅ ਤੇ ਬੱਝਵਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ; ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਰੋੜ੍ਹ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

-----

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੀਖਿਆ ਦੀ ਇਹ ਅਦੁੱਤੀ ਪੁਸਤਕ ਖੋਜੀਆਂ, ਲਿਖਾਰੀਆਂ, ਚਿੰਤਕਾਂ ਤੇ ਸੁਹਿਰਦ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੌਗਾਤ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੈ ਇਸ ਦੇ ਲੇਖਕ, ਚਿੰਤਕ ਤੇ ਕਵੀ ਸੁਖਿੰਦਰ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਘਾਲਣਾ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦਾ, ਕਦਰ ਕਰਦਾ, ਸਨਮਾਨ ਤੇ ਸੁਆਗਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਹਾਰਦਿਕ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦ ਅਰਪਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

ਡਾ: ਸੁਖਪਾਲ - ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ - ਰਹਣੁ ਕਿਥਾਊ ਨਾਹਿ

ਕਿਤਾਬ : ਰਹਣੁ ਕਿਥਾਊ ਨਾਹਿ (ਕਾਵਿ/ਵਾਰਤਕ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ)

ਲੇਖਕ: ਡਾ: ਸੁਖਪਾਲ

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ: ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਇੰਡੀਆ

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਰ੍ਹਾ: 2007

ਕੀਮਤ: 100 ਰੁਪਏ

ਰਿਵੀਊਕਾਰ : ਜਗਜੀਤ ਸੰਧੂ

********

ਰਹਣੁ ਕਿਥਾਊ ਨਾਹਿ: ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀਕਰਣ

ਸੁਖਪਾਲ ਦੀ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਅੰਦਰ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਚੁੱਪ ਚੁਪੀਤੇ ਚੇਤਰ ਚੜ੍ਹਿਆ’ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਉਲਟ ਸ਼ੋਰ ਹੈ, ਹਿੰਸਾ ਹੈ, ਜਬਰ ਜਿਨਾਹ ਹੈ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਰਗੇ ਮਨੁੱਖ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਸ਼ੋਰ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਿਆ। ਹਿੰਸਾ, ਬਲਾਤਕਾਰ ਰੋਕੇ ਜਾਂਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਝੱਲ ਲਏ ਗਏ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਰੋਕਣ ਵਿਚਲੇ ਪਲ ਫੈਲਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਅੰਦਰ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣਨਯੋਗ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਬਲਕਿ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਹ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਕਿਤਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਵਾਪਰਨ ਵੇਲ਼ੇ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦਾ। ਬੀ ਬੀ ਸੀ, ਸੀ ਐਨ ਐਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁਨਾਦੀਏ ਆਪਣੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਸਭ ਦਿਖਾਉਣ ਦੇ ਅਸਮਰੱਥ ਹਨ। ਕੁਝ ਸੌ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਹਲਾਕ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਠੰਡੀ ਹੋ ਰਹੀ ਚਾਹ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਅਹਿਮ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਸਾਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋੜ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਹੈ।

-----

ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਅੰਦਰ ਗਰਮੀ ਹੈ। ਗਰਮੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜੰਮੇ ਮਹਾਹਿਮ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣਿਓਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਜਮਾਅ ਹੇਠਾਂ ‘ਰਹਿਣ’ ਦੇ ਕੌਤੂਹਲ ਨੇ ਪੁੰਗਾਰਾ ਮਾਰਿਆ ਹੈ। ਜੰਮੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿੱਲ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

-----

ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ‘ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਓਂ ਲੱਭਣ ਵਾਲ਼ੇ’ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ‘ਪਤਿ ਝੜੇ ਝੜਿ ਪਾਇ’ ਇਸਦਾ ਵਿਸਤਾਰ।

ਥਾਂ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਰਹਿਣਾ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਥਾਂ, ਹੋਣ ਅਤੇ ਰਹਿਣ ਵਿਚਾਲ਼ੇ ਕਿਤੇ ਖਲਾਅ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਖਲਾਅ, ਜਿੱਥੇ ਥਾਂ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਥੀਣਾ ਜਾਂ ਜੀਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

------

ਇਹ ਨਿਵੇਕਲ਼ੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਵਿਤਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸਥਾਰ ਲੇਖਕ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਪਾਠਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਹਾਸਿਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਨ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕਵਿਤਾ/ ਵਾਰਤਕ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਹਨ ਜੋ ਅਭਿਸਰਿਤ ਹਨ ਵਿਸ਼ੇ ਵੰਨੀਓਂ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਹੈ- ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭੁਤਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਖੀਣ ਹੁੰਦੀ ਅਥਾਰਿਟੀ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ‘ਚ ਨਿਥਾਵਾਂ ਮਨੁੱਖ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ‘ਚੁੱਪ-ਚੁਪੀਤੇ ਚੇਤਰ ਚੜ੍ਹਿਆ’ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਰੱਬ ਰਚਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।

-----

ਥਾਂ ਅਤੇ ਥੀਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਮਕਾਲ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਮਕਾਲ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੁਣ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਕਾਲ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਦਰੋਪਦੀ ਵਿਚਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਭਾਰਤ ਅਤੇ ਰਮਾਇਣੀ ਯੁਗ ਦੀਆਂ ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਚਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਵੇਂ ਹੀ ਵਿਚਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅੱਜ, ਅੱਜ ਦਾ ਸਮਕਾਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਮਕਾਲ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਅਲੋਕਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਨਾਲ਼ ਲੈ ਕੇ ਟੁਰਦਾ ਹੈ।

-----

ਇੱਕ ਬੰਦਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: “ਮੈਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ-ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ - ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।”

ਇਹ ਆਧੁਨਿਕਵਾਦ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਆਧੁਨਿਕਵਾਦ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ `ਚ ਪਾਊਂਡ, ਐਲੀਅਟ ਜਾਂ ਸਟੀਵਨਜ਼ ਦੇ ਵੇਲ਼ੇ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਜਟਿਲ ਹੋਣਾ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵੀ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਵੀ, ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਬੌਧਿਕ ਪੱਧਰ ਦਾ ਹੋਣਾ, ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ‘ਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਪਰ ਫਿਰ ਇਹ ਜਟਿਲਤਾ ਧੁੰਦ ਵਰਗੀ ਹੋ ਗਈ। ਪਰ ਹਰ ਕਵੀ ਕੋਲ਼ ਜਟਿਲਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸਮਾਦੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਠਕ ਕੋਲ਼ ਧੁੰਦ ਮੇਟਣ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬਿੱਲੀ ਕੌਲਿਨਜ਼ ਇੱਕ ਥਾਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੰਢ ਵਾਲ਼ੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ‘ਚ ਕਿਸੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਫਿਰ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕਵੀ ‘ਤੇ ਆਸ਼ਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ‘ਤੇ ਅੱਗੋਂ ਕਵੀ ਨੂੰ ਅਲੋਚਕਾਂ/ਪੰਡਤਾਂ ‘ਤੇ। ਮਾਰਕਸ- ਫਰਾਇਡ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਡਤਾਈ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਧੌਂਸ ਜਮਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀਣਾ ਬੌਣਾ ਸਮਝਦਾ, ਬਹਿ- ਬਹਿ ਕੇ ਮਜਲਸ ‘ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

-----

ਸੋ ਗੰਢੀਲੀ ਕਵਿਤਾ ਚੋਂ ਅਰਥ ਫੜਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਟੋਕਰਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਡੰਡਾ ਅਤੇ ਡੰਡੇ ਨਾਲ਼ ਬੰਨ੍ਹੀ ਰੱਸੀ ਅਤੇ ਰੱਸੀ ਫੜਕੇ ਬੈਠਾ ਇੱਕ ਜਿਗਰੇ ਵਾਲ਼ਾ ਪਾਠਕ ਜੋ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਘਾਤ ਲਾ ਸਕੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅਰਥ ਟੋਕਰੇ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦਾ।

-----

ਸੁਖਪਾਲ ਦਾ ਵਿਸਮਾਦ ਸਾਦਗੀ ‘ਚੋਂ ਉਦੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸਾਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਕਵੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫਤਵੇ ਜਾਂ ਨਿਰਣੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ। ਉਸਦਾ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਦਾ ਇਮਾਨ ਸਗਵਾਂ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਸੱਥ ‘ਚ ਬੈਠ ਕੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ... ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

----

ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਆਵੰਤ- ਗਾਰਦੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਜਮਾਤੀ ਵਖਰੇਵੇਂ ਬਾਰੇ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦੇ ਸਾਂ ਤਾਂ ਅਹਿਲੇ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਸਹੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਸਾਂ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਨਾਰੀ ਮਨ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦੇ ਸਾਂ ਤਾਂ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੀ ‘ਹਾਂ’ ਉਡੀਕਦੇ ਸਾਂ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨੇ ਆਵੰਤ-ਗਾਰਦੇ ਨੂੰ ਉੱਕਾ ਹੀ ਅਣਗੌਲ਼ਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਆਪਣੇ ਉਪਭੋਗਤਾ ਨਾਲ਼ ਜਾ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।

******

ਜਸਬੀਰ ਕਾਲਰਵੀ - ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ - ਗੁੰਬਦ

ਕਿਤਾਬ: ਗੁੰਬਦ (ਕਵਿਤਾਵਾਂ)

ਲੇਖਕ: ਜਸਬੀਰ ਕਾਲਰਵੀ

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ: ਹਰਕਾਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ

ਕੀਮਤ: 100 ਰੁਪਏ (ਲਾਇਬਰੇਰੀਆਂ ਲਈ), 50 ਰੁਪਏ (ਪੇਪਰ ਬੈਕ)

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਰ੍ਹਾ: 2009

ਰਿਵੀਊਕਾਰ: ਸੁਖਿੰਦਰ

*********

ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਣਾ - ਗੁੰਬਦ

ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰ ਜਸਬੀਰ ਕਾਲਰਵੀ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਗੁੰਬਦ’ ਵਿਚਲੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਅਧੀਨ ਜਸਬੀਰ ਕਾਲਰਵੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਹੀ ਤਹਿਆਂ ਫਰੋਲਦਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਵੀ ਫਰੋਲਦਾ ਹੈ। ‘ਗੁੰਬਦ’ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ‘ਮੈਂ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ‘ਤੂੰ’ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ। ‘ਮੈਂ’ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਹੈ; ਪਰ ‘ਤੂੰ’ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਾਂਗ ਅਸੀਮ ਹੈ।

-----

ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਜਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਨਣ ਲਈ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਖੇਲ’ ਵਿੱਚ ਜਸਬੀਰ ਕਾਲਰਵੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹਲਫ਼ੀਆ ਬਿਆਨ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ:

ਮੈਂ ਨਾ ਕੋਈ ਕਵੀ ਹਾਂ

ਨਾ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ

ਮੈਂ ਤਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੀਮਤ ਕੈਦ ‘ਚੋਂ

ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ

ਵਕਤ ਦੇ ਪੰਨੇ ‘ਤੇ

ਪਲਾਂ ਛਿਣਾਂ ਦੇ

ਰੰਗ ਭਰਦਾ ਹਾਂ

ਮੈਂ ਤਾਂ ਬਸ

ਕਾਫ਼ੀਏ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀਆ ਮੇਲਦਾ ਹਾਂ

ਮੈਂ ਤਾਂ ਬਸ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਖੇਲਦਾ ਹਾਂ

-----

ਇਹ ਗੱਲ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਹਿ ਕੇ ਜਸਬੀਰ ਕਾਲਰਵੀ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ/ਆਲੋਚਕਾਂ/ਸਮੀਖਿਆਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਣਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਿਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੀ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਤਾਂ ਨਿੱਜੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਸਿਰਜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤਕ ਲੈਅ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਕੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸਦੇ ਮਨਪ੍ਰਚਾਵੇ ਲਈ ਇੱਕ ਖੇਡ ਹੈ।

-----

ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਹੀ ਮੈਂ ਵੀ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਣਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇੜੇ ਗਏ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵ-ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ। ਵਿਸ਼ੇ, ਜੋ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਉਸ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ‘ਸਮਝੇ ਹਾਂ’ ਦੇ ਇਸ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਿਅਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ:

ਸਮਝੇ ਹਾਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਾਲੇ ਊੜਾ ਐੜਾ ਈੜੀ

ਹਉਮੈਂ ਐਵੇਂ ਮੱਥੇ ਉੱਪਰ ਪਾਈ ਫਿਰਦੀ ਤੀੜੀ

-----

‘ਹਉਮੈ’ ਅਜੋਕੇ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵ-ਪੂਰਨ ਸਰੋਕਾਰ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਹੱਤਵ-ਪੂਰਨ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਹੱਤਵ-ਪੂਰਨ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਕੰਨਜ਼ੀਊਮਰ ਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ-ਪਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਤੋਂ ਅਭਿੱਜ, ਮਹਿਜ਼, ਜੇਬ੍ਹ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਕੁ ਡਾਲਰ ਆ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਨੱਕਾਂ ‘ਚੋਂ ਠੂੰਹੇਂ ਸੁੱਟਦੇ ਫਿਰਨਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਾਂ, ਭੈਣ, ਧੀ, ਮਹਿਬੂਬਾ, ਪਿਓ, ਭਰਾ, ਦੋਸਤ-ਕੋਈ ਵੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਗ਼ਲਤ ਜਾਂ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਡਾਲਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਖ੍ਰੀਦੀ ਹੋਈ ਸਪੋਰਟਸ ਕਾਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੁਮੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਉਮੈ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਉਮੈ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਡੇ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉੱਤੇ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਕਾਰਨ ਪੈ ਰਹੇ ਮਾਰੂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ‘ਸਮਝੇ ਹਾਂ’ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਸਬੀਰ ਕਾਲਰਵੀ ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:

1.ਮਾਰਨ ਫਿਰਦਾ ਰਾਹਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਬੰਦਾ

ਕਿੰਨੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹਰ ਕੀੜੀ ਨੂੰ ਕੀੜੀ

...........

2.ਆਹਮ ਦਾ ਝੰਡਾ ਗੱਡ ਦੇਊ ਹਰ ਤਾਰੇ ਤੇ ਮਾਨਵ

ਬੌਣਾ ਹੋਈ ਜਾਊ ਅੰਦਰ ਪਰ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ

‘ਮੈਂ’ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ‘ਹਉਮੈ’ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਜਸਬੀਰ ਕਾਲਰਵੀ ਆਪਣੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ‘ਜੋ ਆਪਣੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ’ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੈਂ ਹੀ ਮੈਂ ਕਰਦਾ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ

ਕੋਈ ਉਸ ਕੋਲ ਵੀ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁਣ

-----

ਮਨੁੱਖ ਜਦ ਆਪਣੀ ਹੀ ‘ਮੈਂ’ ਦੀ ਕੈਦ ਦਾ ਕੈਦੀ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਵਾਏ ਬਾਕੀ ਹਰ ਕੋਈ ਅਧੂਰਾ ਮਨੁੱਖ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਿਸੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਲੱਭਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਬਲਕਿ ਉਸ ਲਈ ਬਾਕੀ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਅਸਭਿੱਅਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਭਿਅਕ ਮਨੁੱਖ ਬਨਣ ਲਈ (ਹਉਮੈਵਾਦੀ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ) ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਹਉਮੈ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝੀ ‘ਮੈਂ’ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਾਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਜਸਬੀਰ ਕਾਲਰਵੀ ਆਪਣੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ‘ਗ਼ਮ ਤੇ ਦਰਿਆ’ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਆਪਣੀ ਮੈਂ ਮੈਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਕੇ

ਕਿੰਨੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਜੋ ਹੜ੍ਹ ਗਏ ਯਾਰੋ

-----

ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵੀ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸ਼ੈਅ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨ ਵਿੱਚ ਝੂਠ ਅਤੇ ਫਰੇਬ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਬੋਲੇ ਗਏ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਵੀ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌੜੇ ਬੋਲਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਸੱਜਣ ਠੱਗਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵਾਹ ਪੈਂਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ। ‘ਜਦ ਹਵਾ ਦਾ’ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਇਹ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਿਅਰ ਸੱਜਣ ਠੱਗਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਕਾਵਿਕ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਬੋਲਿਆ ਮਿੱਠੇ ਜਿਹੇ ਕੁਝ ਬੋਲ ਉਹ

ਮੂੰਹ ਮੇਰਾ ਐਵੇਂ ਹੀ ਲੂਣਾ ਹੋ ਗਿਆ

-----

ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਸਿਰਫ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ; ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਸੰਤ ਹੋਣ ਦਾ ਮੁਖੌਟਾ ਪਾ ਕੇ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ, ਹਰ ਪਿੰਡ, ਹਰ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਮਾਸੂਮ ਅਤੇ ਭੋਲੇ ਭਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਦੇ ਆਮ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਾਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਠੱਗ-ਬਾਬਿਆਂ-ਸੰਤ-ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨੀ ਚਿਹਰਿਆਂ ਪਿਛੇ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੂੰਖਾਰ ਬਘਿਆੜਾਂ ਵਰਗੇ ਅਸਲੀ ਚਿਹਰੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ। ਸਾਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਕਿ ਖੰਡ ਦੀ ਚਾਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਲਿਬੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਠੱਗ-ਬਾਬਿਆਂ-ਸੰਤਾਂ-ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਪਿਛੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਇਰਾਦੇ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ, ਇਹੀ ਗੱਲ ਜਸਬੀਰ ਕਲਾਰਵੀ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ‘ਉਹ ਜੋ ਮੈਨੂੰ’ ਅਤੇ ‘ਹਰ ਬੰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ’ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ:

1.ਅਸਲੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਛੁਪਿਆ

ਨਕਲੀ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਦੇਖੋ

ਕ਼ਾਤਿਲ ਜ਼ਹਿਰ ਪਿਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ

ਜਾਮ-ਏ-ਇਨਸਾਂ ਫੜਕੇ ਵੀ

.........

2.ਚਿੱਟੇ ਬਸਤਰ ਪਾ ਕੇ ਆਉਂਦੇ

ਹਰ ਮਹਿਫ਼ਲ ਦੇ ਅੰਦਰ

ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਸਦੇ

ਜਿਹੜੇ ਕਾਲੇ ਬੰਦੇ

------

ਤਕਰੀਬਨ ਤਿੰਨ ਕੁ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਆਨਾ ਵਿੱਚ ਗਿਰਜੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਦਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੈਂਕੜੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਹਉਮੈ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੈਂਕੜੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਚੇਲੇ ਜੋ ਕਿ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ - ਜਿੰਮ ਜੋਨਜ਼ ਨਾਮ ਦੇ ਕਰਿਸਚੀਅਨ ਚਰਚ ਦੇ ਇਸ ਪਾਦਰੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ। ਧੰਨ, ਦੌਲਤ, ਜਾਇਦਾਦ - ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜਾਨ ਵੀ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਠੱਗ-ਬਾਬਿਆਂ-ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਪਿਛਲੇ ਤਕਰੀਬਨ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਜਿਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ - ਉਹ ਅੱਗ ਵੀ ਜਿੰਮ ਜੋਨਜ਼ ਵਰਗੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਠੱਗ-ਬਾਬਿਆਂ-ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁਸੇ ਕਾਤਲਾਂ ਦੀ ਹੀ ਲਗਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਤਲਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨੀ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ੀ ਇਰਾਦੇ ਲੋਕ ਪਹਿਚਾਣ ਨ ਸਕੇ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਾਧਾਰਨ ਬੰਦਾ ਇਸ ਕਾਰਨ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੂੰਖਾਰ ਬਘਿਆੜਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਚਿਹਰੇ ਪਹਿਚਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇੱਜੜ ਆਪਣੀਆਂ ਵੋਟਾਂ ਖਾਤਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਠੱਗ-ਬਾਬਿਆਂ-ਸੰਤਾਂ-ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਡੇਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣਿਆਂ ਨੱਕਾਂ ਨਾਲ ਲਕੀਰਾਂ ਕੱਢਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਇਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਖਾਤਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਠੱਗ-ਬਾਬਿਆਂ-ਸੰਤਾਂ-ਮਹੰਤਾਂ ਤੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਵਾਦ ਦਾ ਧੂੰਆਂਧਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਨਫ਼ਰਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਜਿਹੇ ਬੀਜ ਬੀਜੇ ਕਿ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਪੈਗ਼ਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਕੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਪਿਆਸੇ ਹੋ ਗਏ। ‘ਪੰਜਾਬ ਸਾਰਾ ਜਿਉਂਦਾ ਗੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਕੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਭੰਗੜੇ, ਗਿੱਧੇ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਏ.ਕੇ.-47 ਮਸ਼ੀਨ ਗੰਨਾਂ ਫੜ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਂਢੀਆਂ-ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਬੁਛਾੜ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੇ ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ ਨੂੰ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਪਣੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ‘ਗ਼ਮ ਤੇ ਦਰਿਆ’ ਵਿੱਚ ਜਸਬੀਰ ਕਾਲਰਵੀ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਸ਼ਬਦ ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ ਤੱਤੇ

ਅਰਥ ਮੱਥੇ ਦੇ ਸੜ੍ਹ ਗਏ ਯਾਰੋ

-----

ਜਸਬੀਰ ਕਾਲਰਵੀ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਵੀ ਦੁਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਖਿਰ ਅਜਿਹੇ ਦੁਖਾਂਤ ਕਿਉਂ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ? ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਅਣਪੜ੍ਹ ਕਿਸਮ ਦੇ ਠੱਗ-ਬਾਬਿਆਂ-ਸੰਤਾਂ-ਮਹੰਤਾਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਆਖਿਰ ਕਿਉਂ ਏਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਜੁਆਬ ਉਸ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ‘ਗ਼ਮ ਤੇ ਦਰਿਆ’ ਦਾ ਇਹ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਿਅਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ:

ਲੋਗ ਹੁਣ ਐਨੇ ਪੜ੍ਹ ਗਏ ਯਾਰੋ

ਬੱਸ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੜ ਗਏ ਯਾਰੋ

-----

ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ, ਚੇਤੰਨ, ਸੂਝਵਾਨ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਜਾਗਰੂਕ ਲੋਕ ਜਦੋਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮੁੱਖ ਮੋੜ, ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਗਲਤਾਨ ਹੋ, ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ; ਤਾਂ ਠੱਗ-ਸੰਤ-ਬਾਬਿਆਂ ਅਤੇ ਕਰਿਮਨਲ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੁਰਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਣ ਲਈ ਰਾਹ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ। ਸਾਧਾਰਨ ਬੰਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਠੱਗ-ਸੰਤ-ਬਾਬਿਆਂ ਅਤੇ ਕਰਿਮਨਲ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪੱਥ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਕ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਠੱਗ-ਸੰਤ-ਬਾਬਿਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਹਨੁਮਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸਿਰਫ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ ਹੀ ਘਿਨਾਉਣਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਂਦੇ ਰਹੇ; ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਮੁਫਾਦਾਂ ਖ਼ਾਤਰ, ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ, ਮੈਗਜ਼ੀਨ, ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਮਾਧਿਅਮ ਵੀ ਠੱਗ-ਸੰਤ-ਬਾਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਦੇ ਪੁਲ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ।

-----

‘ਗੁੰਬਦ’ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਜਸਬੀਰ ਕਾਲਰਵੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਿਸਿ਼ਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਰਚਾ ਛੇੜਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ: ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਮੁਹੱਬਤ, ਜਜ਼ਬਾਤ, ਮਨ, ਘਰ, ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਅਮੀਰੀ। ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਰਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣਾ ਵੀ ਇੱਕ ਕਲਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਦਮ ਕਦਮ ਉੱਤੇ ਵਿਰੋਧਤਾਈਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਲੋਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਜਸਬੀਰ ਕਾਲਰਵੀ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ‘ਜੋ ਆਪਣੀ ਜੰਗ’ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਿਅਰ ਵੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ:

ਜੋ ਆਪਣੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕੱਲਾ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁਣ

ਕਿਤਾਬ-ਏ-ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹ ਹੀ ਪੜ੍ਹੇ ਹੁਣ

-----

ਅਜੋਕੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬਣਨ, ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ, ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਿਆਂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣਿਆਂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕੀਏ। ਕਿਸੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਇਸ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ, ਕਿਸੀ ਨੂੰ ਅਧੂਰੀ ਅਤੇ ਕਿਸੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਹੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਜਸਬੀਰ ਕਾਲਰਵੀ ਨੂੰ ਵੀ ਹੈ। ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ‘ਉਹ ਜੋ ਮੈਨੂੰ’ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ:

ਅੱਧੀ ਰਾਤੀਂ ਕਰਵਟ ਬਦਲੇ

ਜਦ ਅਧਮੋਇਆ ਸੁਪਨਾ ਤਾਂ

ਇੱਕ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦਾ ਮਲਬਾ ਹੇਠਾਂ

ਸਲਵਟ ਬਣ ਕੇ ਰੜਕੇ ਵੀ

-----

ਸਾਡੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਮਰ ਜਾਣਾ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਹਿਣ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਅਹਿਸਾਸ ਭਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਦੇਸ਼ਹੀਨ ਜਾਪਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਤੁਰਦੀ ਫਿਰਦੀ ਇੱਕ ਲਾਸ਼ ਹੋਵੇ। ਹੋ ਸਕਦੈ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੰਜ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਸਬੀਰ ਕਾਲਰਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ‘ਰੌਸ਼ਨੀ’ ‘ਚੋਂ ਅਤੇ ‘ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ’ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ:

1.ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਦਾ ਮਰ ਗਿਆ ਹਾਂ

ਦੌੜਦੀ ਹੁਣ ਲਾਸ਼ ਹਾਂ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੀ ਕਈ

ਸੁਪਨੇ ਸਵੇਰੇ ਆਏ ਨੇ

.........

2.ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਦਿਲ ਹੀ ਭਰਦਾ ਹੈ

ਫਿਰ ਕੁਝ ਫਿਸਦਾ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ

ਮਨ ‘ਚੋਂ ਜਦ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਕਿਰਕੇ

ਗੁੰਮ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ

------

ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਚੁੰਧਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕੰਨਜ਼ੀਊਮਰ ਕਲਚਰ ਦੇ ਜੋ ਸੁਪਨੇ ਦਿਖਾਏ ਨੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਚੁੰਧਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਤਾਂ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਅੰਤਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹੋ ਜਾਣ ਸਦਕਾ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਦਿਖਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਕਲੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਤਾਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਤਲਖੀਆਂ ਭਰਿਆ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭਾਂ / ਹਾਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਜਾਣ ਸਦਕਾ ਲੋਕ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਪ੍ਰਵਾਰ ਵਾਂਗੂੰ ਰਹਿਣ ਦਾ, ਮਹਿਜ਼, ਢੋਂਗ ਹੀ ਰਚ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਸਬੀਰ ਕਾਲਰਵੀ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ‘ਹਰ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਘਰ ‘ਚ’, ‘ਮੈਂ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਹਾਂ’ ਅਤੇ ‘ਉਹ ਬੜਾ ਮਕਬੂਲ ਹੈ’ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਇਹ ਤੱਥ ਬੜੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

1.ਹਰ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਘਰ ‘ਚ ਵੀ

ਖੰਡਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਲ ਹੈ

ਦਿਖਦਾ ਨਹੀਂ ਪਰ ਉਹ ਕਿਤੇ

ਅੰਦਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਲ ਹੈ

............

2.ਮੈਂ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਹਾਂ ਨਹੀਂ

ਸਾਰੇ ਇਕੱਲੇ ਲੋਗ ਨੇ

ਮਿਲਦੇ ਜਦੋਂ ਬਣਦੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅੰਦਰ

ਕਿਤੇ ਜੋ ਸੋਗ ਨੇ

............

3.ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ

ਨਾਲ ਮਰਨਾ ਦੋਸਤੋ

ਹੁਣ ਇਰਾਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ

ਠਾਣਦਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ

-----

ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਡਾਲਰਾਂ ਪਿੱਛੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਇੱਕ ਵਸਤ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ-ਨਾਤੇ, ਪਿਆਰ-ਮੁਹੱਬਤ, ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ-ਅਹਿਸਾਸ, ਸਭ ਕੁਝ ਹੀ ਪਦਾਰਥਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹਰ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਰਫ਼ ਵਾਂਗ ਠੰਡਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿੰਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਸਬੀਰ ਕਾਲਰਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸ ਪਾਸ ਵੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਪੇਸ਼ ਹਨ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਚਮਤਕਾਰੀ ਬਰਫ਼’ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਤਰਾਂ:

ਕੁਝ ਲੋਗ

ਬਰਫ਼ ਹੇਠਾਂ

ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਡਾਲਰ

ਕੱਢ ਰਹੇ ਹਨ

ਕੁਝ ਡਾਲਰ

ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਬ ਹੁੰਦਿਆਂ

ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ

ਫਿਰ ਵੀ ਸਭ ਖ਼ੁਸ਼ ਹਨ

-----

‘ਗੁੰਬਦ’ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਜਸਬੀਰ ਕਾਲਰਵੀ ਔਰਤ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਰਚਾ ਛੇੜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਔਰਤ ਅੰਦਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਤੂੰ ਜੋ ਜ਼ੁਲਮ ਸਹਿੰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਕਰਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਬਲਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰ; ਤਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਰਾਹਨੁਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਆਵੇ। ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਜ਼ੁਲਮ ਇਕੱਲਿਆਂ ਸਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕੱਲਿਆਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਤੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਤੁਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ। ਜਸਬੀਰ ਕਾਲਰਵੀ ਆਪਣੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ‘ਚੁੱਕ ਦੇ ਤੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਤੋਂ ਪਰਤਾਂ’ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਬੜੇ ਜੁਰੱਅਤ ਭਰੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ:

1.ਚੱਕ ਦੇ ਤੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਤੋਂ ਪਰਤਾਂ

ਸਹਿ ਨਾ ਏਨਾ ਭਾਰ ਕੁੜੇ

ਮਨ ਦੇ ਤਨਹਾ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਤੂੰ

ਇਸ ਮੌਤੇ ਨਾ ਮਾਰ ਕੁੜੇ

..............

2.ਕਾਹਨੂੰ ਕੱਢਦੀ ਫੁੱਲ ਗੁਲਾਬੀ

ਆਖਿਰ ਕੰਡੇ ਚੁੱਭਣੇ ਨੇ

ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਚਾਦਰ ਉੱਤੇ

ਹੋਰ ਨਾ ਤੋਪੇ ਮਾਰ ਕੁੜੇ

-----

ਜਸਬੀਰ ਕਾਲਰਵੀ ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਇੱਕ ਚੇਤੰਨ, ਜਾਗਰੂਕ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਗੁੰਬਦ’ ਮੈਨੂੰ ਕਾਫੀ ਦਿਲਚਸਪ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਚਰਚਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰ ਕਹਿਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਸਬੀਰ ਕਾਲਰਵੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਥਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਰਦੂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਸਿਰਫ ਓਪਰੀ ਓਪਰੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ; ਬਲਕਿ, ਉਹ ਬੇਲੋੜੀ ਵੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਰੌਚਿਕ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਰੌਚਿਕਤਾ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੋੜਾ ਹੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਸਬੀਰ ਕਾਲਰਵੀ ਉਰਦੂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਬੇਲੋੜਾ ਮੋਹ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਅਰਥਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਰੌਚਿਕ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।ਜਸਬੀਰ ਕਾਲਰਵੀ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ‘ਪੱਥਰ ਹਾਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ’ ਦੇ ਇਸ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਿਅਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਚਰਚਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹਾਂਗਾ:

ਪੱਥਰ ਹਾਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮਗਰ ਹੁਣ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਮੈਂ।

ਆਪਣੇ ਦਰੋ-ਦੀਵਾਰ ਸਾਰੇ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਮੈਂ।

**********